بعيد است كه اين منطقه را بتوان جايگاه اصلى اين آثار دانست ؛ و اينكه آرتور لين تبريز را مكان اصلى آنها قلمداد كرده ، از امضاى يك سفالگر برخاسته كه با نام غيبى توريزى در قرن نهم / پانزدهم در مصر كار مىكرده است « 1 » . نام او بر روى ظرفهاى آبى و سفيد با ويژگيهاى ذائقه چينى آمده و پسر او چراغى را امضاء كرده كه دقيقا با همان فن و تكنيك كه در بشقابهاى « كوپه‌چى » به كار رفته ، تزيين شده است « 2 » . اين طرحهاى قرينه - كه در آن خوشنويسى نقش مهمى دارد - از طرح نمونه‌هاى اوليه چينى بسيار دور است تا آنجا كه مىتوان نتيجه گرفت كه نوع سفالينه آبى و سفيد « كوپه‌چى » قديمتر از نوع منقور آن با تاريخ مطمئن نيمه دوم قرن نهم / پانزدهم است . مىتوان فرض كرد كه سفالينه آبى و سفيد در خلال قرن پانزدهم و نيز قرن شانزدهم در مراكزى گوناگون توليد مىشده است . شاهدى در دست نيست كه ظرفهاى چندرنگى ازاين نوع پيش از دوره صفوى توليد شده باشد « 3 » . در واقع نمونه‌هاى ديگر از سفالينه‌هاى منسوب به دوره تيمورى ، بعضى از ظرفهاى باقيمانده ازاين نقش باكيفيت پايين و نيز ( آثار بسيار مهم ) كاشيهاى متنوع و زيبا است كه بايد آن را بخشى از تزيين معمارى به حساب آورد . از آثار باقيمانده حكاكى شده بر روى چوب آنهايى هستند كه با سبك بنايى و معمارى كار شده‌اند و يا آثار كوچكى چون رحل قرآن كه در موزه متروپوليتن قرار دارد و تاريخ آن 1360 م است و يكى از هنرمندان اصفهانى آن را امضاء كرده است « 4 » . از مسجد خواجه احمد يسوى در شهر تركستان وسايل برنزى ساختمانى به دست آمده كه پيشتر توصيف شد و همزمان با آنها دو لنگه درب به تاريخ 1394 م . و 1397 م . « 5 » از نوع ساختمانى و بنايى كشف شده كه تزيين آزاد و پرمايه گياهى در حد و امكان چوب ، در آنها اعمال شده است . بر روى دربهاى چوبى محكوك گورمير در سمرقند ، فن و تكنيك سنجيده و چيره‌دستانه‌اى از خاتمكارى بر روى آبنوس ، عاج و نقره ( امروزه بيشتر آنها از بين رفته ) به كار رفته است « 6 » . يكى از ويژگيهاى خاص اين مكتب چوبكارى ساختمانى ، جفت‌وجور كردن و درهم تابيدن دولايه از نقشبرجسته‌هاى اسليمى بود .

--> ( 1 ) - لين ، Later Islamic Pottery ، صص 19 ، 31 ، 35 و تصوير a 17 . ( 2 ) - به مطالب بالا مخصوصا يادداشت‌ها رجوع كنيد . ( 3 ) - ى . برونهامر در Cabiers de la Ceramique ، يادداشت 5 ( سور ، زمستان 7 - 1956 م . ) صص 34 - 24 نتيجه مىگيرد كه ظرفهاى چندرنگى ، ظرفهاى اوليه رنگين ازنيق را تحت تأثير قرار داده است . البته در نتيجه تحقيقات اصلاناپا و ديگران درباره كوره‌هاى سفالگرى ازنيق اين مسأله ظاهرا واقعيت ندارد . تأثيرپذيرى ظرفهاى ازنيق از ظرفهاى چندرنگى دوره صفوى امكانپذير است . ( 4 ) - دايماند ، Handbook ، صص 17 - 116 ، تصوير 66 . ( 5 ) - دنيك ، « Quelques monuments » . ( 6 ) - پوگاچنكوا ورمپل ، Istoriya Iskusstv Uzbekistana ، تصوير 293 در مورد دو لنگه درب خاتمكارى شده با عاج در شاه زنده سمرقند . در مورد دربهاى حكاكى شده ايران در سال 1442 م . نگاه كنيد به : هنرهاى اسلام ، شماره 458 .